Krótka historia okularów
Napisane przez Colin Asher dnia 16.03.2026
Chcielibyśmy przyjrzeć się bliżej jednemu z najwspanialszych wynalazków wszech czasów. Zapytacie: co to takiego? No cóż, oczywiście okulary! Czy nie nadszedł już czas, abyśmy zatrzymali się na chwilę i docenili bogatą historię, dzięki której okulary trafiły do waszych rąk?
Okres przed pojawieniem się okularów (przed XIII wiekiem)
Rozwój okularów przebiegał inaczej na Wschodzie i na Zachodzie, ale przed XIII wiekiem znalezienie jakiegokolwiek rozwiązania poprawiającego wzrok było niemożliwe. Ponieważ pojawienie się urządzeń poprawiających wzrok, które nosiło się na twarzy, zajęło sporo czasu, przez kilka stuleci najlepszym rozwiązaniem były kamienie do czytania. Te wygładzone kawałki, wykonane z krystalicznych skał lub szkła, trzymano nad tekstem, aby powiększyć litery, a powszechne zastosowanie znalazły dopiero w XII wieku.1
Innym dowodem na istnienie wczesnych pomocy wzrokowych jest często przytaczana anegdota o cesarzu Neronie, który używał wypolerowanego zielonego szmaragdu do powiększania obrazu wydarzeń w Koloseum – choć być może służył on jedynie do osłony oczu przed słońcem. Istotną wskazówką dotyczącą ewolucji okularów są Chińczycy, którzy, jak wynika z zapisów, posiadali rodzaj okularów przeciwsłonecznych z kolorowymi kryształami już w czasach Konfucjusza, około 500 r. p.n.e. Szczególnie na Wschodzie istnieją dowody na to, że okulary chroniące przed oślepiającym słońcem lub służące po prostu jako ozdoba pojawiły się wcześniej niż okulary korygujące wzrok.2
Coś na kształt okularów noszonych na głowie można było również znaleźć wśród Eskimosów i ludu Yupik z Alaski oraz innych regionów arktycznych, którzy musieli radzić sobie z odbiciami promieni słonecznych od śniegu. Co najmniej od 1000 roku n.e. ludy arktyczne wytwarzały okulary przeciwsłoneczne z kości morsa, pozbawione soczewek, ale wyposażone w wąskie szczeliny na oczy, przez które można było patrzeć, skutecznie blokując większość odblasków śnieżnych.3 Te pięknie rzeźbione klosze były często przymocowane za pomocą skórzanego sznurka,4 co czyni je niezwykle wyprzedzającymi swoje czasy, ponieważ, jak się przekonamy, przez wieki w konstrukcji okularów panowała tendencja do unikania prostych metod mocowania.
Wczesne szkła (XIII–XV wiek)
Pierwsze okulary korekcyjne pojawiają się często w źródłach z drugiej połowy XIII wieku we Włoszech, choć w Chinach mogły pojawić się jeszcze wcześniej. Na wyspie Murano, niedaleko Wenecji, znajdowały się tajne, najnowocześniejsze zakłady szklarskie, w których wyprodukowano pierwsze soczewki okularowe w Europie.5
W XIV wieku okulary zyskały popularność wśród mnichów, którzy używali ich do czytania i kopiowania tekstów. Te wczesne okulary miały jednak zawsze soczewki wypukłe, które pomagały w powiększaniu obrazu z bliska, a nie z daleka. Dzięki rozwojowi drukarstwa w latach 50. XV wieku nowa masowa produkcja materiałów do czytania spowodowała gwałtowny wzrost produkcji okularów.
Do stworzenia odpowiedniego projektu było jeszcze daleko. Wśród różnych prób historia dała nam pince-nez, to słynne dandysowskie akcesorium przeznaczone do przymocowania na nosie; ręczne lornetki, dodatek do sali balowej zaprojektowany do modnego, leniwego użytkowania; oraz monokl, tę historycznie sugestywną pojedynczą soczewkę, utrzymywaną w oczodole wyłącznie siłą woli. Łatwo zauważyć, że projekt okularów zmieniał się na przestrzeni wieków, dając często komiczne rezultaty, podobnie jak w przypadku wielu innych niezapomnianych wynalazków, takich jak rower.
Postępy w dziedzinie soczewek i oprawek (XVI–XIX wiek)
Jeśli chodzi o widzenie na odległość i jego rozumienie, to pierwsze pisemne wyjaśnienie tego, dlaczego soczewki wypukłe i wklęsłe dają różne efekty optyczne, zawdzięczamy niemieckiemu astronomowi i erudycie Johannesowi Keplerowi, który w 1604 roku opisał to zjawisko, co doprowadziło do powstania soczewek do widzenia na odległość.6
Jednak idealne połączenie oprawki i soczewki nie zyskało jeszcze popularności na Zachodzie, zwłaszcza w zamożnych kręgach społecznych.
Dlaczego społeczeństwo tak długo godziło się na okulary, które trzeba było trzymać ręcznie lub które utrzymywały się na miejscu tylko w najbardziej niepewny sposób? Przyczyny, dla których minęły wieki, zanim pojawił się klasyczny projekt okularów – dwie zauszniki biegnące wzdłuż głowy – nie są często omawiane.
Jednym z wyjaśnień może być dyskomfort związany z noszeniem okularów pod ogromnymi sztucznymi perukami noszonymi w tamtych czasach, które podobno mocno uciskały głowę. Kontekst historyczny wskazuje również na piętno związane z wyglądem okularów – zmianą wyglądu twarzy – co sugeruje, że osoby, które ich potrzebowały, elegancko zdejmowały je w momencie, gdy nie były już potrzebne. To wyjaśniałoby powrót w epoce wiktoriańskiej pince-nez i monokla, długo po wprowadzeniu prawdziwych okularów.7 Natomiast w Chinach okulary były oznaką godności i na przestrzeni dziejów częściej wiązano je sznurkiem.8
Na ratunek Europie przyszedł przedsiębiorczy Edward Scarlett. W tych rzadkich chwilach, gdy ktoś zatrzymuje się, by docenić zasługi za uratowanie konstrukcji okularów na Zachodzie, zwykle uznaje się zasługi pana Scarlett, który w 1727 roku w swoim londyńskim sklepie postanowił w końcu wyprodukować okulary nadające się do noszenia, wyposażone w dwie stalowe zauszniki na zawiasach, które owijają się wokół głowy i utrzymują okulary na miejscu.9
Biorąc pod uwagę wkład Scarlett w rozwój projektowania okularów, z pewnością powinien być bardziej znaną postacią.
Ponieważ jednak Edward Scarlett nie przyczynił się do kształtowania podstaw amerykańskiej demokracji, zazwyczaj pozostaje w cieniu ojca założyciela Stanów Zjednoczonych, Benjamina Franklina, który cieszy się równie wysokim statusem jako symbol ewolucji okularów. Franklin jest często uznawany za wynalazcę okularów dwuogniskowych w 1784 roku, kiedy to napisał o tym, że jego soczewki do czytania i do patrzenia w dal zostały przecięte na pół i połączone ze sobą. Podobnie jak w przypadku wielu legendarnych przypisywanych wynalazców, niektórzy wątpią w prawdziwość tej historii. Chociaż możliwe jest, że Franklin nie był jedyną osobą, która wpadła na ten pomysł,10 prawda może być jeszcze bardziej zaskakująca niż to, co powszechnie wiadomo, ponieważ istnieją również dowody na to, że Franklin wspominał o okularach dwuogniskowych już w 1724 roku – około pięćdziesiąt lat przed rzekomym rokiem ich wynalezienia.11 Franklin przez resztę życia z dumą nosił okulary dwuogniskowe i chętnie pozwalał, by wynalazek ten rozpowszechniał się w społeczeństwie, nie czerpiąc z tego żadnych osobistych korzyści.
Korekcję astygmatyzmu wprowadził dopiero w 1801 roku Thomas Young, który jako pierwszy opisał tę wadę wzroku. Young opracował soczewki o niewielkim cylindrycznym wklęsłości, aby skorygować zniekształcenia, a recepty na okulary do dziś zawierają rubrykę przeznaczoną na korekcję cylindryczną.12
Modernizacja okularów (XX wiek i później)
W XX wieku zaczęto stosować nowe materiały syntetyczne do produkcji oprawek okularów oraz pojawiło się wiele nowych fasonów, takich jak okulary typu pilotki i cat eye, które do dziś cieszą się popularnością.W latach 50. XX wieku nastąpił również rozwój modeli okularów dwuogniskowych, kiedy to na rynek wkroczyły soczewki progresywne, które przełamały ograniczenia związane z okularami dwuogniskowymi typu split-plane i zapewniły płynniejsze przejście między strefami.
Obecnie okulary wciąż ewoluują pod względem formy i funkcji. Weźmy na przykład okulary blokujące niebieskie światło, które powstały w odpowiedzi na rosnącą popularność ekranów cyfrowych. Trudno uwierzyć, że po 800 latach technologia okularów wciąż się rozwija, oferując nam coraz to nowe rozwiązania.
Źródła
1. Rosenthal, William J. M.D. (1996). Spectacles and Other Vision Aids: A History and Guide to Collecting. Norman Publishing. p. 230
2. Rosenthal 1996, p. 26
3. Rosenthal 1996, p. 278
4. Smithsonian, These Snow Goggles Demonstrate Thousands of Years...
5. Original Murano Glass Furnace & Showroom, The History of Murano Glass...
6. University of Reading Special Collections, Johannes Kepler – Astronomiae Pars Optica
7. Rosenthal 1996, p. 231
8. Rosenthal 1996, p. 65-66
9. Ed Scarlett, Inventor of the Spectacle Frame
10. The College of Optometrists, The Inventor of Bifocals?
11. The National Library of Medicine, The invention and early manufacture of bifocals
12. The National Library of Medicine, Beginnings of Astigmatism Management...
Komentarze